Test HPV i cytologia to dwa różne badania profilaktyczne w kierunku raka szyjki macicy. Badają inne zjawiska i odpowiadają na inne pytania kliniczne:

  • Test HPV (hrHPV) wykrywa obecność wysokoonkogennych typów wirusa brodawczaka ludzkiego (HPV), czyli czynnika ryzyka rozwoju zmian przednowotworowych i raka szyjki macicy. To badanie mówi o ryzyku związanym z przyczyną.

  • Cytologia (klasyczna lub płynna LBC) ocenia wygląd komórek pobranych z szyjki macicy i wykrywa, czy już doszło do zmian w komórkach, czyli skutku działania różnych czynników (najczęściej HPV).

W praktyce: HPV mówi „czy jest wirus wysokiego ryzyka”, cytologia mówi „czy w komórkach widać nieprawidłowości”.

1) Kiedy warto zrobić test HPV?

A) Profilaktycznie (bez objawów)

Test hrHPV jest szczególnie wartościowy jako badanie przesiewowe u kobiet w wieku, w którym ryzyko zmian szyjki rośnie, a jednocześnie screening ma największy sens kliniczny. W wielu systemach opieki test HPV staje się badaniem pierwszego wyboru, a cytologia pełni rolę badania „drugiego kroku” przy dodatnim HPV.

Warto rozważyć test HPV, gdy:

  • chcesz ocenić ryzyko raka szyjki „u źródła” (czyli obecność hrHPV),

  • masz dłuższą przerwę w badaniach profilaktycznych,

  • chcesz wykonać badanie o wysokiej czułości wykrywania ryzyka zmian przednowotworowych.

B) Po nieprawidłowej cytologii albo wyniku granicznym

Test HPV bywa kluczowy w wyjaśnianiu części wyników cytologii (np. tzw. wyniki graniczne). Pomaga zdecydować, czy wystarczy obserwacja, czy potrzebna jest dalsza diagnostyka (np. kolposkopia).

C) Po leczeniu zmian szyjki macicy (np. CIN2+)

Po leczeniu zmian przednowotworowych test HPV jest bardzo przydatny w kontroli, bo pozwala ocenić, czy nadal utrzymuje się czynnik ryzyka nawrotu.

D) W grupach podwyższonego ryzyka

Jeśli występuje immunosupresja (np. leczenie immunosupresyjne, HIV) albo przebyte istotne zmiany szyjki – schematy badań są zwykle częstsze i zawsze powinny być ustalane indywidualnie.

2) Czym test HPV różni się od cytologii? (praktycznie)

Test HPV:

  • wykrywa wirusa wysokiego ryzyka,

  • ma wysoką czułość w wykrywaniu ryzyka zmian wysokiego stopnia,

  • dodatni wynik nie oznacza raka — oznacza obecność czynnika ryzyka,

  • często wymaga „triage”, czyli dalszego kroku (zwykle cytologii, genotypowania, czasem kolposkopii).

Cytologia:

  • ocenia, czy są już zmiany komórkowe,

  • jej wynik bardziej zależy od jakości pobrania i interpretacji,

  • może być prawidłowa mimo obecności HPV (bo zmiany jeszcze się nie rozwinęły),

  • nie mówi bezpośrednio, czy przyczyną jest HPV.

Najważniejsza różnica: HPV to „przyczyna/ryzyko”, cytologia to „skutek w komórkach”.

3) Jak czytać wynik testu HPV?

Wynik testu HPV najczęściej wygląda tak:

  • ujemny (negatywny) – nie wykryto wysokoonkogennych typów HPV,

  • dodatni (pozytywny) – wykryto hrHPV,

  • czasem z rozróżnieniem na HPV16, HPV18 i „inne hrHPV”.

A) hrHPV ujemny – co to znaczy?

  • To bardzo dobra informacja prognostyczna: ryzyko istotnych zmian szyjki w najbliższym czasie jest niskie.

  • Zwykle oznacza powrót do standardowego harmonogramu badań profilaktycznych (interwał zależy od programu i Twojej sytuacji klinicznej).

Uwaga: ujemny HPV nie zastępuje diagnostyki objawów. Jeśli masz np. krwawienia po stosunku, plamienia międzymiesiączkowe, ból – wymagają one badania ginekologicznego niezależnie od screeningu.

B) hrHPV dodatni – co to znaczy (i czego nie znaczy)?

To nie jest rozpoznanie raka.
To informacja, że wykryto wirusa o wysokim ryzyku onkologicznym.

  • U wielu kobiet zakażenie HPV ustępuje samoistnie.

  • Kluczowe znaczenie ma przetrwałość zakażenia (utrzymywanie się wirusa w kolejnych kontrolach) – to ona zwiększa ryzyko zmian przednowotworowych.

Co zwykle robi się dalej?

  • wykonuje się cytologię (często płynną LBC) jako badanie „drugiego kroku”,

  • czasem wykonuje się genotypowanie (czy jest HPV16/18),

  • na podstawie całości danych podejmuje się decyzję o obserwacji lub kolposkopii.

C) HPV16/18 dodatni vs inne hrHPV dodatnie

  • HPV16 i HPV18 wiążą się przeciętnie z większym ryzykiem zmian wysokiego stopnia.

  • „Inne hrHPV” również wymagają kontroli, ale dalsze postępowanie częściej zależy od cytologii i historii badań.

4) Jak czytać wynik cytologii? Najważniejsze skróty

Wyniki cytologii często są opisywane według systemu Bethesda. Najczęstsze pojęcia:

  • NILM – wynik prawidłowy (brak cech zmian śródnabłonkowych i nowotworu).

  • ASC-US – atypowe komórki nabłonka płaskiego o niepewnym znaczeniu (wynik graniczny).

  • LSIL – zmiany małego stopnia (często związane z HPV; wiele ustępuje samoistnie).

  • HSIL – zmiany dużego stopnia (wymagają pilniejszej diagnostyki, zwykle kolposkopii).

  • AGC – atypowe komórki gruczołowe (wymaga dokładniejszej diagnostyki, bo dotyczy innego typu komórek).

Zawsze interpretuj cytologię w kontekście wyniku HPV oraz historii poprzednich badań.

5) Najczęstsze kombinacje wyników i co zwykle oznaczają

1) HPV(-) + cytologia prawidłowa (NILM)

  • najniższe ryzyko,

  • zwykle kontrola w standardowym interwale.

2) HPV(+) + cytologia prawidłowa (NILM)

  • wirus jest obecny, ale nie widać zmian komórkowych „tu i teraz”,

  • często zaleca się kontrolę po określonym czasie lub dodatkowe kroki zależnie od genotypu i wywiadu.

3) HPV(+) + cytologia nieprawidłowa (ASC-US/LSIL/HSIL)

  • im „poważniejsza” nieprawidłowość w cytologii, tym wyższe ryzyko,

  • częściej wskazanie do kolposkopii, szczególnie przy HSIL.

4) HPV(-) + cytologia nieprawidłowa

  • możliwe, choć rzadsze,

  • wymaga interpretacji: jakości materiału, rodzaju nieprawidłowości, objawów, wywiadu; czasem powtórzenia lub poszerzenia diagnostyki.

6) Czy test HPV zastępuje cytologię?

W wielu schematach profilaktyki – praktycznie tak: HPV jest badaniem pierwszego kroku, a cytologia służy jako selekcja (triage) przy dodatnim HPV.
Jednocześnie cytologia nadal ma ważną rolę:

  • gdy HPV jest dodatni (ocena, czy już są zmiany),

  • w niektórych sytuacjach klinicznych i kontrolach,

  • przy podejrzeniu zmian, zwłaszcza gdy są objawy.

7) Najczęstsze pytania pacjentek

„Mam dodatni HPV – czy trzeba to leczyć?”

Nie leczy się „samego HPV” antybiotykiem. Postępowanie polega na ocenie, czy zakażenie jest przetrwałe i czy powoduje zmiany. Leczy się zmiany przednowotworowe, jeśli się pojawią.

„Jestem zaszczepiona przeciw HPV – czy dalej muszę się badać?”

Tak. Szczepienie znacząco zmniejsza ryzyko, ale nie zwalnia z badań profilaktycznych.

„Czy test HPV robi się przy objawach?”

Screening dotyczy osób bezobjawowych. Jeśli masz objawy (krwawienia po stosunku, plamienia, ból, przewlekłe upławy), potrzebujesz diagnostyki ginekologicznej niezależnie od wyniku HPV/cytologii.

8) Kiedy zgłosić się szybciej do ginekologa z wynikiem?

Zgłoś się szybciej, jeśli:

  • masz dodatni HPV lub nieprawidłową cytologię i jednocześnie objawy (krwawienia po stosunku, plamienia, ból),

  • w cytologii wyszło HSIL lub AGC,

  • jesteś po leczeniu zmian szyjki i wynik kontrolny jest dodatni albo nieprawidłowy,

  • jesteś w grupie podwyższonego ryzyka (np. immunosupresja) – wtedy ścieżka postępowania bywa inna.